على زمانى قمشه اى

281

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

راست خط مغرب است ) و قطر عمودى ، از كرسى تا مركز ، خط نصف النهار است و نيمهء ديگر آن خط وتد الارض ، يا خط نصف الليل ناميده مىشود . بر روى صفحات ، دواير ديگرى نيز به نام دواير مقنطرات كه تصويرهاى دواير ارتفاع از افق تا سمت الرأس را نشان مىدهند و همچنين قوس‌هاى مربوط به ساعات معوجه و مستويه رسم شده‌اند . در تصوير دواير مقنطرات نيز ميان اسطرلاب شمالى و جنوبى تفاوت‌هايى وجود دارد . ساعات مستويه ساعات معمولى ، يعنى واحدهاى زمانى برابر 24 / 1 شبانه روزند . امّا ساعات معوجه ساعات نابرابرند . در اين زمينه ، شايان ذكر است كه در سده‌هاى ميانه واحد متغيرى نيز براى اندازه‌گيرى زمان به كار مىبردند ، بدين معنى كه درازاى روز را از سپيده‌دم تا مغرب ، و درازاى شب را از شامگاه تا سپيده‌دم ، صرف‌نظر از كوتاهى و بلندى آنها به 12 بخش تقسيم مىكردند . بدين‌ترتيب ، در طول سال و برحسب عرض‌هاى جغرافيايى متفاوت ، ساعت‌هاى نابرابر به‌وجود مىآمد . در بسيارى از اسطرلاب‌ها ، قوس‌هايى نيز رسم شده است كه ساعت‌هاى نابرابر را نشان مىدهد . عنكبوت : اين قطه صفحه‌اى مشبك است و شبكه نيز ناميده مىشود و بر روى آن دو دايره رسم شده است . دايرهء بزرگ‌تر مدار رأس الجدى و مركز آن مركز اسطرلاب ، و دايرهء كوچك‌تر كه در درون دايرهء بزرگ‌تر قرار دارد و با آن مماس است ، منطقة البروج ( در حقيقت : دائرةالبروج ) را نشان مىدهد . نقطهء تماس دائرةالبروج با مدار جدى ، رأس الجدى ، و نقطهء مقابل آن ، يعنى محل تقاطع دائرةالبروج با قطر قائم عنكبوت ، رأس السرطان را نشان مىدهد . اين دونقطه ، قطر دائرةالبروج ، و بدين‌ترتيب ، مركز آن را مشخص مىكنند . در عنكبوت مربوط به اسطرلاب جنوبى نيز همان گونه كه در شرح صفيحه‌ها گفته